آخرالزمان شناسى در آثار اسلامى

ابراهيم شفيعى سروستانى

پيشگويى در مورد آينده همواره يكى از دغدغه‏ها و دل مشغوليهاى بشر بوده و در طول تاريخ انگيزه‏هاى مختلفى باعث شده است كه انسانها به پيشگويى درباره رويدادهايى بپردازند كه در آينده دور يا نزديك واقع مى‏شوند. در اين ميان پيشگويى در مورد حوادث آخرالزمان از جايگاه و اهميت خاصى برخوردار بوده و اقوام و ملل گوناگون با همه اختلافى كه در باورها و اعتقادات خود داشته‏اند موضوع آخرالزمان و رويدادهاى اين عصر را مورد توجه جدى قرار داده‏اند. اما اين دغدغه و دل مشغولى هميشگى بشر آنگاه كه با علوم غيبى و دانشهاى خداداد پيامبران و اولياى الهى پيوند خورده رنگ ديگرى يافته است و از حالت گمانه‏زنيهاى بى‏پايه و پيشگوييهاى دروغين در مورد وقايعى كه بشر راهى براى پى بردن به آنها ندارد خارج و به اخبار صادق مبتنى بر آموزه‏هاى وحيانى تبديل شده است.
با نگاهى اجمالى به كتابهاى مقدس اديان الهى به موارد فراوانى برخورد مى‏كنيم كه از سوى انبياى الهى و يا جانشينان آنها نسبت به رويدادهاى آينده پيشگويى و به ويژه از حوادث مختلف سياسى، اجتماعى، زيست محيطى و... به عنوان نشانه‏هاى آخرالزمان ياد شده است. اما اگر بخواهيم مجموعه معارفى را كه در اديان مختلف الهى در زمينه آخرالزمان وجود دارد با يكديگر مقايسه كنيم به جرأت مى‏توان گفت كه در هيچ دين و آئينى به اندازه اسلام در مورد رويدادهاى آخرالزمان پيشگويى نشده است.
پيامبر گرامى اسلام (ص) از همان سالهاى آغازين بعثت خود براساس دانش ماورايى خود به پيشگويى رويدادهاى مختلف فرهنگى، سياسى و اجتماعى كه در آينده‏هاى دور و نزديك در جامعه اسلامى روى خواهد داد مى‏پرداختند و به تعبير برخى از روايات، مسلمانان را از كليه حوادثى كه تا آستانه قيامت رخ خواهد داد خبر مى‏دادند.1 آن حضرت گاه مسلمانان را نسبت به رخدادهاى مباركى كه در آينده رخ خواهد نمود، مژده و بشارت مى‏دادند و گاه آنان را نسبت به وقايع شومى كه در پيش روى آنهاست برحذر مى‏داشتند. اين رويه مستمر پيامبر اكرم(ص) در مورد پيشگويى رويدادهاى مختلف، به ويژه رويدادهايى كه در آخرالزمان رخ خواهد داد موجب شد كه مسلمانان در طول سالهاى پر بركت حيات رسول گرامى اسلام(ص) از گنجينه ارزشمندى از روايات مربوط به حوادث آينده برخوردار شوند؛ گنجينه‏اى كه از همان سده‏هاى آغازين گسترش اسلام به دست مؤلفان، مورخان و محدثان جمع‏آورى و در اختيار نسلهاى آينده گذاشته شد.
مؤلفان اسلامى مجموعه روايتهايى را كه به ويژه از پيامبر اسلام(ص) در زمينه حوادث مختلف اجتماعى، سياسى وارد شده بود در كتابهايى كه معمولاً با عناوينى همچون علامات المهدى، علامات مهدى آخرالزمان، علائم الظهور، أشراط الساعة، علامات الساعة، علامات يوم القيامه، الفتن2، الملاحم3، الفتن و المحن، الفتن والملاحم و...ناميده مى‏شده است جمع‏آورى كرده‏اند.4
پس از اين مقدمه به بررسى كتابهايى مى‏پردازيم كه با عناوين ياد شده در مجموعه آثار دانشمندان اسلامى به چشم مى‏خورد. شايان ذكر است كه در اين بررسى عمدتاً از كتابنامه امام مهدى(ع) اثر فاضل ارجمند حجةالاسلام جناب آقاى على‏اكبر مهدى‏پور5 استفاده شده است:

1 . برزنجى حسينى، سيد شريف‏محمد بن رسول (م. 1103ق.)
الإشاعة لأشراط الساعة، چاپ چهارم، بيروت، دارالكتاب العلمية، بى‏تا، 200ص، عربى، رقعى.

2 . مقدسى جماعيلى حنفى، ابو محمد عبدالفتى بن عبدالواحد (م.600ق.)
أشراط الساعة، عربى.

3 . احمد بن فقيه شافعى
أشراط الساعة، عربى (به نقل از: ايضاح المكنون، ج1، ص86).

4 . يوسف بن عبداللَّه بن يوسف وابل
أشراط الساعة، چاپ سوم، دمام (عربستان)، ابن‏جوزى، 1414ق، 484ص، عربى، وزيرى.

5 . امين حاج محمد احمد (معاصر)
اشراط الساعة، الصغرى والكبرى، چاپ اول، جدّه (عربستان)، دارالمطبوعات، 1412ق، 148ص، عربى، وزيرى.

6 . محمد سلامة جبر (معاصر)
اشراط الساعة و اسرارها، چاپ اول، بيروت، دارالسلام، 1413ق، 1403ص، عربى، وزيرى.

7 . على بن محمد ميلى جمالى مغربى مالكى (م1248ق.)
أشراط الساعة و خروج المهدى، عربى، خطى (به نقل از: اعلام زركلى، ج5، ص17).

8 . سيوطى، جلال‏الدين (م. 911 ق.)
البرهان فى علامات مهدى آخرالزمان.

9 . متقى هندى، علاءالدين على بن حسام‏الدين (م. 975 ق.)
البرهان فى علامات مهدى آخرالزمان، تحقيق على‏اكبر غفارى، تهران، رضوان، 1399 ق، 210 ص، عربى، وزيرى.
چاپ ديگر كتاب: 2ج، تحقيق جاسم بن مهلهل ياسين، كويت، ذات السلاسل، 1408 ق.

10. صدر، سيد محمد
تاريخ مابعدالظهور، بيروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1412ق، 680ص، عربى، وزيرى.

11. سيدبن طاووس، رضى‏الدين على بن موسى (م. 664ق.)
التشريف بالمنن فى التعريف بالفتن، تحقيق: مؤسسة صاحب الأمر(عج)، چاپ اول، اصفهان، گلبهار، 1416ق، 541ص، عربى، وزيرى.

12. موسوى كاشانى، سيد محمد حسن
جهان در آينده يا علائم ظهور حضرت مهدى(ع)، چاپ دوم، بى‏جا، مؤلف، 1372ش، 302ص، وزيرى، فارسى.

13. عاملى، سيدجعفر مرتضى
دارسة فى علامات الظهور و الجزيرة الخضراء، چاپ اول، قم، منتدى جبل عامل، 1412ق، 312 ص، عربى، وزيرى.

14. كورانى، على
عصر ظهور، مترجم: عباس جلالى، چاپ پنجم، تهران، چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامى، 1375ش، 412ص، فارسى، وزيرى.

15. جواد خراسانى، محمد جواد (م. 1397 ق.)
علائم دوره آخرالزمان، قم، شهيد، 1360ش، 45ص، رقعى.

16. مولوى، شريف امير
علائم الظهور، فارسى، خطى.

17. متقى هندى، على بن حسام‏الدين (م. 975 ق.)
علائم ظهور، فارسى (ترجمه)، خطى.

18. شيرازى، احمد
علائم الظهور.

19. اهرى، محمد جواد (م.1393 ق.)
علائم الظهور.

20. نجفى، محمد جواد
علائم ظهور، تهران، مؤسسه ادبيّه، 1345ش، 260ص، فارسى، رقعى.

21. زنجانى، يعقوب على (م. 1365 ق.)
علائم الظهور.

22. قمى، شيخ عباس (م. 1359 ق.)
علائم الظهور، تهران، انتشارات علمى، 136ص، فارسى، رقعى.

23. ناظم الاسلام كرمانى، ميرزا محمد (م.1337 ق.)
علائم الظهور، تهران، شيخ احمد كتابفروش، 1329ق، 198ص، رقعى، چاپ سنگى.
چاپ ديگر كتاب: تاجر اصفهانى، 1330ق. 210ص، رقعى.

24. موجودى، على
علائم الظهور حضرت امام زمان (ع) ، تهران، كتابفروشى موجودى، بى‏تا، 144 ص، فارسى، رقعى.

25. جورتانى اصفهانى، عباسعلى (م. 1358 ق.)
علائم الظهور، چاپ اول، تهران، كانون كتاب، بى‏تا، 144ص، فارسى، رقعى.

26. بهارى همدانى، محمدباقر بن محمد جعفر (م.1333ق.)
العلائم لاهتداء الهوائم، عربى، خطى.

27. نجفى، حسن
علائم الظهور فى المستقبل المنظور، چاپ اول، بيروت، مؤسسة البلاغ، 1422ق، 240ص، عربى، وزيرى.

28. همتى، محسن
علائم ظهور، مرورى بر وقايع آخرالزمان، چاپ اول، تهران، نذير، 1379ش، 71ص، فارسى، رقعى.

29. اللحام، سعيد (معاصر)
علامات السّاعة، بيروت، دارالفكر، 1414 ق. 140ص، وزيرى، عربى.

30. مبروك، ليلى
علامات السّاعة، الصّغرى و الكبرى، قاهره، دارالمختار اسلامى، 1406ق. 204ص، عربى، وزيرى.

31. شمرى، جزاع
علامات السّاعة فى القرآن و السّنّة، چاپ اول، كويت، دارالبحوث العلميّة، 1403ق، عربى.

32. نجفى يزدى، سيد محمد باقر
علامات ظهور حضرت صاحب الزمان، تهران، بى‏نا، 1392ق، 64ص، فارسى، جيبى.

33. شبّر، سيّد عبداللَّه (م.1242ق.)
علامات الظهور و أحوال الإمام المستور، عربى، 24 ورق، خطى.

34. نبهانى، يوسف بن اسماعيل (م. 1350 ق.)
علامات قيام السّاعة الصّغرى و الكبرى، قبرس، مؤسسة الجفان والجابى، 1410ق، 152 ص، عربى، جيبى.

35. حجّاج، عبداللَّه (معاصر)
علامات القيامة الكبرى من بعثة النّبى حتّى نزول عيسى، چاپ دوم، قاهره، مكتبة التّراث الاسلامى، 1406 ق، 200ص، عربى، وزيرى.

36. صدرالدين قونوى، محمد بن اسحاق رومى (م672ق.)
علامات المهدى (ع)، 16ص، فارسى، رقعى، خطى.

37. مودودى، ابوالأعلى (م.1400ق.)
علامات المهدى (مقاله)، لاهور، مجله المنصور، ش19، ص48-39، عربى.

38. ابن حجر هيثمى مكى (م974ق.)
علامات المهدى المنتظر، قاهره، مكتبة القرآن، عربى.

39. الفتلاوى، مصرى
علامات المهدى المنتظر فى خطب الإمام على و رسائله و أحاديثه، چاپ اول، بيروت، دارالهادى، 1421ق، 543ص، عربى، وزيرى.

40. ابن‏كثير، حافظ عمادالدين ابوالفداء، اسماعيل بن عمر (م.774ق.)
علامات يوم القيامة، چاپ اول، قاهره، مكتبة القرآن، 1408ق، 142ص، رقعى، عربى.

41. قرطبى انصارى، حافظ ابو عبداللَّه محمد بن احمد (م. 671 ق.)
علامات يوم القيامة، قاهره، توفيقيّه، بى‏تا، 112ص ، عربى، وزيرى.

42. شيخ صدوق (م. 381 ق)
علامات آخرالزمان، عربى (به نقل از: رجال النجاشى، ص390).

43. ابن حماد مروزى، حافظ ابو عبداللَّه نعيم (م. 288 ق.)
الفتن، 2ج، چاپ اول، قاهره، توحيد، 1412ق، 426ص، عربى، وزيرى.
چاپ ديگر كتاب: تحقيق مجدى بن منصور بن سيدالشورى، بيروت، دارالكتب العلميه، بى‏تا، عربى، 552ص، وزيرى.

44. سليلى، ابوصالح بن احمد بن عيسى (قرن چهارم)
الفتن، عربى، گزيده‏اى از اين كتاب در كتاب الملاحم والفتن سيدبن طاووس آمده است.

45. بزّاز، ابو يحيى زكريا بن يحيى (م. 1298 ق.)
الفتن، عربى، گزيده‏اى از اين كتاب در كتاب الملاحم والفتن سيد بن طاووس آمده است.

46. ابونعيم اصفهانى، احمد بن عبداللَّه (م.430 ق.)
الفتن، عربى، (به نقل از: الذريعة إلى تصانيف الشيعة، آقا بزرگ تهرانى، ج16، ص112).

47. ابوعمرو عثمان بن سعيد دانى (م.444ق.)
الفتن، عربى.

48. غزّى، عبدالحليم (معاصر)
فتن فى عصرالظهور الشريف، قم، مؤلف، 1415ق، 512ص، عربى، وزيرى.

49. عسكرى، ميرزا نجم‏الدين (م.1395ق.)
الفتن و أخبار آخرالزمان من كتب الجمهور، عربى (به نقل از: الذريعة، ج16، ص112).

50. ابو عبداللَّه جعفربن محمد بن مالك كوفى
الفتن و الملاحم، عربى (به نقل : رجال‏النجاشى، ص112).

51. حسن بن على بن ابى حمزه بطائنى (قرن دوم)،
الفتن و الملاحم، عربى.

52. ابن كثير، حافظ عمادالدين ابوالفداء اسماعيل بن عمر (م.774 ق.)
الفتن والملاحم الواقعة فى آخرالزمان، چاپ اول، انتشارات ابن كثير، دمشق، 336 ص، عربى، وزيرى.
چاپ ديگر كتاب: تحقيق يوسف على بديوى، چاپ اول، دمشق و بيروت، دارابن كثير، 1414 ق، 335ص، عربى، وزيرى.

53. السادة، مجتبى
الفجر المقدس، المهدى(ع)، ارهاصات اليوم الموعود و أحداث سنة الظهور، چاپ اول، بيروت، دارالخليج العربى، للطباعة والنشر، 1422ق، 196ص، عربى، وزيرى.

54. ده سرخى اصفهانى، سيد محمود بن سيد مهدى موسوى
معجم الملاحم والفتن، 4ج، چاپ اول، قم، مؤلف، 1420ق.

55. محمد بن حسن بن جمهور عمى بصرى
الملاحم، عربى (به نقل از: الفهرست، شيخ طوسى، ص176).

56. ابوحيّون
الملاحم، عربى (به نقل از: رجال النجاشى، ص458).

57. ابراهيم بن حكيم بن ظهير فزارى
الملاحم، عربى (به نقل از: معالم العلماء، ابن‏شهر آشوب، ص5).

58. احمد بن ميثم بن ابى‏نعيم.
الملاحم، عربى (به نقل از : الفهرست، شيخ طوسى، ص53).

59. اسماعيل بن مهران
الملاحم، عربى (به نقل از: رجال‏النجاشى، ص26).

60. حسن بن على بن ابى حمزه
الملاحم، عربى.

61. حسن بن على بن‏فضال (م.224ق)
الملاحم، عربى (به نقل از: رجال النجاشى، ص36).

62. حسين بن سعيد بن حمّاد بن مهران اهوازى
الملاحم، عربى (به نقل از: رجال النجاشى، ص58).

63. دانيال
الملاحم، عربى (به نقل از: الذريعة، ج22، ص188).

64. ابوالحسن على بن ابى صالح كوفى
الملاحم، عربى (به نقل از: ايضاح المكنون، چلبى، ج2، ص336).

65. ابوالحسن على بن حسن بن على بن فضّال
الملاحم، عربى (به نقل از: رجال النجاشى، ص258).

66. ابوالحسن على بن مهزيار اهوازى
الملاحم، عربى.

67. فضل بن شاذان نيشابورى (م. 260ق)
الملاحم، عربى.

68. محمد بن اوُرَمَه
الملاحم، عربى (به نقل از: رجال النجاشى، ص329).

69. ابن طبّال، ابوالقاسم على بن حسن بن قاسم يشكرى
الملاحم، عربى.

70. بوفكى، ابو محمد عمرّكى بن على
الملاحم، عربى (به نقل از: رجال النجاشى، ص303).

71. اشعرى قمى، ابو جعفر محمد بن احمد بن يحيى
الملاحم، عربى.

72. كرخى، ابو جعفر محمد بن عبداللَّه بن مهران
الملاحم، عربى (به نقل از : الذريعة، ج22، ص190).

73. صفّار قمّى، ابو جعفر محمد بن حسن (م. 290ق.)
الملاحم، عربى.

74. غاضرى، ابوعبداللَّه محمد بن عباس بن عيسى
الملاحم، عربى.

75. عيّاشى، محمد بن مسعود
الملاحم، عربى.

76. محمدابن ابى‏عمير (م.217ق.)
الملاحم، عربى (به نقل از: رجال النجاشى، ص326).

77. ابن المنادى، ابوالحسن، احمد بن جعفر بن محمد (م.336ق.)
الملاحم، 151ص، عربى (خطى).

78. مولانا، سيد على (م.1392ق.)
الملاحم، چاپ چهارم، تبريز، آسيا، 1399ق، 115 ص، فارسى، جيبى.

79. انصارى زنجانى، ابراهيم (معاصر)
ملاحم القرآن، چاپ اول، قم، بى‏نا، 1400ق، 135ص، عربى، وزيرى.

80. موسوى زنجانى، ميرزا ابوالقاسم بن ميرزا كاظم (م.1292ق)
ملاحم القرآن، عربى، خطى.

81. سيد ابن طاووس، رضى‏الدين ابوالقاسم على بن موسى، (م.664 ق.)
الملاحم والفتن فى ظهور الغائب المنتظر، چاپ پنجم، منشورات رضى، قم، 1398ق، 224ص، رقعى.
شايان ذكر است كه اين كتاب با نام التشريف بالمنن نيز به چاپ رسيده است.
82. چاپ ديگر كتاب: چاپ اول، 1408ق، بيروت، مؤسسه اعلمى، 204ص، وزيرى.

83. سيد ابن طاووس، ابوالقاسم‏على‏بن‏موسى (م.664ق.)
الملاحم والفتن، يا فتنه‏ها و آشوبهاى آخر الزمان ترجمه محمد جواد نجفى، چاپ اول، تهران، كتابفروشى اسلاميه، تهران، 230ص، فارسى، رقعى.

84. طوسى، محمد بن قاسم
الملاحم والفتن و ما اصاب السلف و يصيب الخلف من المحن، عربى (به نقل از: معالم العلماء، ابن شهر آشوب، ص117).

85. همدانى طاوه‏اى، شيخ محمد حسين
الملاحم، يا علائم آخرالزمان، قم، كتابفروشى صحفى، 1383ق، 111 ص، فارسى، جيبى.

86. خادمى شيرازى، محمد (معاصر)
نشانه‏هاى ظهور او، چاپ اول، قم، مؤلف، 1371ش، 220ص، فارسى، وزيرى.

87. عليزاده، مهدى (معاصر)
نشانه‏هاى يار و چكامه انتظار، چاپ اول، قم، انتشارات مسجد مقدس جمكران، 153ص، 1379ش، فارسى، رقعى.

88. ابن‏كثير دمشقى، حافظ ابوالفداء (م.774ق.)
نهاية البداية والنهاية، 2ج، تحقيق شيخ محمد فهيم ابوعبيّه، چاپ اول، عربستان، مكتبة النصر الجديدة، رياض، 1968م، 400 + 391ص، عربى، وزيرى.

89. ابن‏كثير دمشقى، حافظ ابوالفداء اسماعيل (م.774ق.)
النهاية، فتن و أهوال آخرالزمان، چاپ اول 1410ق، قاهره، التراث الاسلامى، 372ص، عربى، وزيرى.

90. ابن‏كثير دمشقى، حافظ ابوالفداء اسماعيل
النهاية فى الفتن والملاحم، تحقيق: محمد احمد عبدالعزيز، 2ج، بيروت، دارالجيل، بى‏تا. 439+440ص، عربى، وزيرى.

91. ميرجهانى، سيد حسن (م.1413ق.)
نوائب الدهور فى علائم الظهور، 4ج، چاپ دوم، تهران، كتابخانه صدر، 1369ش، تهران، 456+460+ 319ص، فارسى، وزيرى.

92. سادات مدنى، سيدعلى‏اصغر (معاصر)
نشانه‏هاى ظهور، چاپ سوم، تهران، منير، 1373ش، 160ص، فارسى، رقعى.

پى‏نوشتها :

1 . ر.ك: نعيم بن حماد بن معاويه، الفتن، تحقيق مجدى بن منصور بن سيّدالشورى،
بيروت، دارالكتب العلميه، 1418 ق. ص11.

2 . كلمه فِتَن جمع فتنه است و اين لغت به معناى آزمايش، امتحان، شورش، اختلاف
آراء، رنج و محنت و... آمده است و در اصل به عملى كه براى پاك كردن طلا و نقره از
ناخالصى صورت مى‏گيرد اطلاق مى‏شود.

ر.ك: ابن منظور، لسان العرب، ج10، ص178، ماده فتن.

3 . كلمه مَلاحِم جمع مَلحَمه به معناى جنگ و خونريزى بزرگ و رزمگاه است. در
مورد ريشه اين كلمه نيز گفته‏اند كه: ملحمه از لُحمَه به معناى تار پارچه گرفته
شده و چون معمولاً در رزمگاه طرفين نبرد چون تار و پود پارچه در هم مى‏پيچند به آن
ملحمه مى‏گويند. برخى نيز گفته‏اند اين كلمه از لَحم به معناى گوشت گرفته شده و
از اين رو به رزمگاه ملحمه مى‏گويند كه در آن گوشتهاى كشته شدگان به فراوانى به
چشم مى‏خورد.

ر.ك: همان، ج12، ص254، ماده لحم.

4 . كتاب‏شناس بزرگ شيعى مرحوم آقا بزرگ تهرانى از بيش از سى مورد كتاب كه با
عناوينى نظير الفتن والملاحم نوشته شده‏اند ياد كرده است.

ر.ك. آقا بزرگ الطهرانى، الذريعه الى تصانيف الشيعه، ج16، ص114-112 و ج22،
ص190-187.

5 . ر.ك: مهدى‏پور،