مسجد سهله
مسجد سهله
سيدصادق سيدنژاد
اشاره :
در گوشه و كنار سرزمينهاى اسلامى مكانهايى وجود دارند كه منتظران يار در آنها گرد مىآيند و به ياد عزيز سفر كرده خود نجواهاى عاشقانه سر مىدهند. اين مكانها كه هر كدام به نوعى يادگار حضرت موعود هستند براى همه شيعيان مقدس است و بزرگداشت آنها وظيفهاى همگانى به شمار مىآيد.
براى آشنايى بيشتر شما عزيزان با مساجد، مقامها و اماكن خاصى كه يادآور آن امام منتظر هستند، بر آن شديم كه در هر شماره به اجمال يكى از اين مكانها را معرفى كنيم. باشد كه مورد قبول حضرت موعود واقع شود.
مسجد سهله
يكى از مشهورترين مساجد اسلامى كه در قرن اول هجرى توسط قبايل عرب در سمت شمال غربى مسجد جامع كوفه به فاصله حدود دو كيلومتر ساخته شده است؛ مسجد شريف سهله است كه در منابع تاريخى از آن با نامهايى چون مسجد سهيل، بنىظفر و عبدالقيس1... ياد شده است.
اين مسجد در زمينى خالى از سكنه كه اطراف آن پوشيده از ماسههاى قرمز است ساخته شده است. شكل هندسى آن تقريباً به صورت مستطيل با طول 140 متر، عرض 125 متر و مساحتى بالغ بر 17500 مترمربع است. ارتفاع ديوارهايى كه آن را احاطه كرده حدود 22 متر است كه هر يك از اضلاع چهارگانه آن به وسيله برجهاى نيم دايرهاى از طرف خارج و به فاصلههاى مساوى تقويت مىشوند. در ميانه ضلع شرقى ديوار، منارهاى به ارتفاع 30 متر وجود دارد. در اصلى مسجد در ميانه ضلع شرقى در مجاورت اين مناره قرار دارد.
مجموع فضاى مسجد از دو قسمت شبستان و صحن تشكيل شده است. شبستان كه در قسمت جنوب به طول 120 متر و عرض 5/5 متر بنا شده است حدود 660 متر مربع مساحت دارد و از طريق ايوانكهايى به عنوان وروديهاى شبستان به صحن مسجد متصل مىشود كه قدمت تاريخى اين ايوانكها به قبل از 750ق. مىرسد.
بقيه فضاى مسجد به صحن اختصاص دارد. در طول اضلاع شرقى، غربى و شمالى مسجد نيز غرفههايى ساخته شده است كه در يك طرف 36 غرفه، در طرف ديگر 27 و در سمت در ورودى آن 19 غرفه به چشم مىخورد.
در بخشهاى مختلف صحن مسجد محرابهايى ساخته شده است كه به نام پيامبران و ائمه اطهار(ع) نامگذارى شدهاند و در اصطلاح آنها را مقام مىخوانند. اين مقامها عبارتند از:
1. مقام حضرت ابراهيم(ع): اين مقام در جهت شمال غربى و بين ديوار غربى و شمالى قرار دارد. در روايتى آمده است اين مسجد، خانه حضرت ابراهيم خليل(ع) بوده است كه از آنجا به سمت قوم عمالقه رفتند.
2. مقام حضرت يونس(ع): اين مقام در جهت جنوب غربى بين ديوار جنوبى و غربى قرار دارد.
3. مقام حضرت ادريس(ع): اين مقام در بين ديوار شرقى و شمالى قرار دارد. اين مقام را مقام عيسى(ع) هم مىنامند. اين قسمت از مسجد به بيتالخضر هم معروف است.
4. مقام حضرت صالح(ع): اين مقام در سمت شرقى بين ديوار جنوبى و شرقى قرار دارد كه به مقام صالحين، انبيا و مرسلين معروف است.
5. مقام امام سجاد(ع): اين قسمت در ميانه مسجد كمى مايل به سمت شرقى قرار دارد.
6. مقام امام صادق(ع): اين مقام درست در وسط مسجد است. براساس روايات تاريخى، حضرت امام صادق(ع) مدتى در آنجا اقامت نموده و به عبادت و دعا مشغول بودهاند.
7. مقام امام زمان(ع): اين مقام هم در قسمت ميانى مسجد، كمى مايل به سمت جنوب، در بين مقامهاى امام سجاد(ع) و حضرت يونس(ع) قرار دارد. امروزه ساختمانى به طول 80 متر و عرض 5/5 متر در اين محل بنا شده است. حضرت ولىعصر(ع) در اين مقام، نماز و دعا و نيايش به جاى آوردهاند و عالم بزرگوار علامه بحرالعلوم آن حضرت را در اين مكان شريف در حال مناجات با پروردگار زيارت كردهاند. گذشته از آن، گزارشهاى بسيارى از ملاقات با آن حضرت در اين مسجد مبارك در طول تاريخ نقل شده است كه اين امر سبب اقبال بسيار عاشقان و شيفتگان خالص آن حضرت به اين مكان شريف گشته و در نتيجه ساختمان اين قسمت، بارها توسط شيعيان مخلص تجديد بنا شده است. براى اين مقام زيارتنامه مخصوصى در كتب روايى نقل شده است كه بههمراه ساير دعاها و عبادات به جاى آورده مىشود.
فضايل مسجد سهله
در مجموعه روايات با تعابير مختلفى از جايگاه معنوى و منزلت مسجد سهله ياد شده است. مىتوان گفت از اخبار چنان معلوم مىشود كه بعد از مسجد اعظم كوفه مسجدى به فضيلت اين مسجد وجود ندارد. در توصيف علل فضيلت آن به نكاتى اشاره شده است كه در اينجا بعضى از آنها را يادآور مىشويم.
ابوبصير نقل كرده است كه امام صادق(ع) به ايشان فرمودند:
اى ابابصير! گويى روزى رامىبينم كه حضرت مهدى(ع) با خانوادهاش در مسجد سهله فرود مىآيند. ابوبصير مىگويد: به حضرت صادق(ع) عرض كردم آن مسجد منزل قائم(ع) خواهد بود حضرت فرمودند: آرى، اين مسجد منزل حضرت ادريس(ع) و حضرت ابراهيم(ع) بوده است و خداوند هيچ پيامبرى را به پيامبرى مبعوث نكرده است مگر آنكه وى در اين مسجد نماز گزارده است. مسكن حضرت خضر(ع) در اين مسجد است. هر كسى دراين مسجد اقامت داشته باشد مثل آن است كه در چادر پيامبر اكرم(ص) اقامت دارد... هر كس در اين مكان شريف نماز به جاى آورد و به دنبال آن با نيّت خالص دعا كند؛ حاجت او برآورده مىشود و اگر كسى از ترس امرى به آنجا پناه ببرد خداوند وى را از آن خطر در امان نگه مىدارد. ابو بصير مىگويد به امام صادق(ع) عرض كردم: به درستى كه اين مكان شريف بسيار فضيلت دارد. حضرت فرمودند: آيا باز فضيلتهاى آن را بشمارم. عرض كردم: آرى. حضرت صادق(ع) فرمودند: مسجد سهله از جمله مكانهايى است كه خداوند تبارك و تعالى دوست دارد در آنجا دعا خوانده شود هيچ شب و روزى نيست مگر آنكه ملائكه اين مسجد را زيارت مىكنند و در آنجا به عبادت خدا مشغول مىشوند. اگر من در نزديك اين مسجد ساكن بودم همه نمازهايم را در آنجا به جاى مىآوردم... بعد ابوبصير مىگويد به حضرت صادق(ع) عرض كردم قائم(ع) هميشه آنجا خواهند بود؟ حضرت فرمودند: آرى2...
امام سجاد(ع) مىفرمايند:
من صلّى فى مسجد السهلة ركعتين. زاد اللَّه فى عمره سنتين.
هر كس در مسجد سهله دو ركعت نماز بهجاى آورد خداوند دو سال بر عمر او مىافزايد.3
حضرمى مىگويد از امام صادق(ع) سؤال كردم كه با فضيلتترين مكان بعد از حرم خداوند عزّوجلّ كجاست؟ حضرت فرمودند:
كوفه است... كه مسجد سهيل در آنجاست؛ مسجدى كه خداوند تبارك و تعالى هيچ پيامبرى را مبعوث نكرده است مگر اينكه در آن مسجد نماز به جاى آورده است. عدالت الهى از آن مسجد ظاهر خواهد شد و قائم(ع) در آنجا مستقر خواهد شد... آنجا منزل پيامبران و اوصيا و صالحان است.4
باز از امام صادق(ع) روايت شده است كه:
هر گرفتارى به مسجد سهله بيايد و بين عشائين دو ركعت نماز به جاى آورد و خداوند را بخواند، خداوند گرفتاريش را برطرف مىسازد5.
آن حضرت همچنين در اشاره و تأكيد به فضيلت بسيار زياد اين مسجد فرمودهاند:
اگر عمويم، زيد بن على قبل از قيام و آغاز جنگ در اين مكان نماز و دعا به جاى مىآورد اجل او يك سال به تأخير مىافتاد6.
باز در اين باره طيالسى از علا نقل كرده است كه:
روزى خدمت امام صادق(ع) شرفياب شدم آن حضرت به من فرمودند: آيا در مسجدى كه در كوفه هست و شما آن را مسجد سهله مىناميد و ما آن را مسجد شهرى مىخوانيم نماز به جاى مىآورى؟ عرض كردم: البته كه در آنجا نماز مىخوانم. سپس حضرت فرمودند: به آن مسجد حتماً برو هيچ گرفتارى و صاحب حاجتى به آنجا نمىرود مگر اينكه خداوند گرفتارى و حاجت او را برطرف مىسازد7...
بشّار مكارى نيز مىگويد:
در كوفه به خدمت امام صادق(ع) مشرف شدم، حضرت را در حالى كه مشغول خوردن خرماى طبرزد بود ملاقات كردم. امام(ع) به من فرمودند: اى بشّار! نزديك بيا و از اين خرماها ميل كن. عرض كردم: گواراى وجودتان، من وقتى مىآمدم با صحنهاى برخورد كردم كه قلب مرا به درد آورد؛ لذا ميل به خوردن چيزى ندارم. حضرت اصرار كردند و قسم دادند تا از خرماها بخورم لذا من هم مشغول خوردن شدم. بعد از من پرسيدند: مگر در راه چه ديدى كه ناراحت شدى؟ عرض كردم: وقتى مىآمدم تعدادى از سربازان سلطان را ديدم كه زنى را كشانكشان در حالى كه بر سر و صورت او مىزدند به طرف زندان مىبردند و او هم كمك مىخواست ولى كسى به داد او نرسيد. حضرت فرمودند: چرا آن زن را مىزدند؟ عرض كردم: از مردم شنيدم كه آن زن گفته بود: يا فاطمه! خداوند لعنت كند بر كسانى كه به تو ظلم كردند.
بشار مىگويد: وقتى حضرت اين سخن را شنيدند دست از خوردن كشيدند و شروع به گريه كردند و آنقدر گريستند كه محاسن مباركشان و حتى دستمالى كه در دست داشتند خيس شده بود.
سپس به من فرمودند: اى بشار! آماده شو تا به مسجد سهله برويم و در آنجا دعا كنيم كه خداوند آن زن را از دست آنها نجات دهد. وقتى ما عازم مسجد سهله شديم بعضى از شيعيان هم به دارالخلافه رفتند تا ببينند سرنوشت آن زن چه مىشود. ما كه به مسجد رسيديم هر كداممان در گوشهاى مشغول خواندن دو ركعت نماز شديم. بعد از نماز امام صادق(ع) دستهاى خود را بلند كردند و اين دعا را خواندند: أنت اللَّه لا إله إلاّ أنت مبدىء الخلق و معيدهم، و أنت اللَّه إله إلاّ أنت خالق الخلق و رازقهم، و أنت اللَّه لا إله إلاّ أنت القابض الباسط، و أنت اللَّه لا إله إلاّ أنت مدبّر الامور و باعث من فىالقبورأنت وارث الأرض و من عليها، أسالك باسمك المخزون المكنون الحىّ القيوم، و أنت اللَّه لا اله الاّ انت عالم السّرّ واخفى أسالك باسمك الذى إذا دعيت به أجبت و إذا سئلت به أعطيت و أسالك بحقّ محمّد و أهل بيته و بحقّهم الذى أوحبته على نفسك أن تصلّى على محمد و آل محمد و أن تقضى لى حاجتى الساعة الساعة.
يا سامع الدّعاء يا سيّداه يا مولاه يا غياثاه أسالك بكلّ اسم سميت به نفسك أو استأثرت به فى علم الغيب عندك أن تصلّى على محمّد و آل محمد و ان تعجّل خلاص هذه المرأة يا مقلّب القلوب والأبصار يا سميع الدعاء.
آنگاه حضرت به سجده رفتند و ذكرهايى را خواندند كه من آنها را نمىشنيدم؛ سپس سر خود را از سجده برداشتند و فرمودند: بلند شو! همين حالا زن آزاد شد.
بشّار مىگويد: از مسجد بيرون آمديم در وسط راه با فردى كه به دارالخلافه رفته بود تا از عاقبت كار آن زن باخبر شود؛ برخورد نموديم حضرت به او فرمود: چه خبر؟
آن مرد گفت: آنها زن را آزاد كردند.
حضرت فرمود: چگونه آزادش كردند؟
مرد گفت: نفهميدم ولى من در كنار در دارالخلافه بودم كه نگهبانى از دارالخلافه بيرون آمد و آن زن را صدا زد و گفت: آن چه حرفى بود كه تو زدى؟
زن گفت: اشتباهاً گفتم: يا فاطمه خداوند لعنت كند به كسانى كه به تو آن ظلمها را كردند.
بعد آن نگهبان دويست درهم پول درآورد و به زن گفت: اين را بگير و سلطان را حلال كن.
زن از گرفتن آن پول خوددارى كرد. وقتى نگهبان ديد كه او از گرفتن پول خوددارى مىكند دوباره به دارالخلافه برگشت. كمى بعد از آن خارج شد و به زن گفت: تو آزادى مىتوانى به خانهات برگردى و زن هم به خانهاش رفت.
امام صادق(ع) فرمودند: از گرفتن دويست درهم خوددارى كرد؟ آن مرد گفت: آرى! در حاليكه قسم به خدا به آن پول محتاج هم بود.
بشار مىگويد: حضرت از حبيبشان هفت درهم درآوردند و به من دادند و فرمودند: به منزل آن زن برو و سلام مرا به او برسان و اين پول را به او بده.
بشار مىگويد: ما همگى به منزل آن زن رفتيم و سلام امام صادق(ع) را به او رسانديم. آن زن گفت: شما را به خدا، براستى امام صادق(ع) به من سلام رساندند؟
بشار مىگويد: من به او گفتم: بهخدا قسم كه امام صادق(ع) به شما سلام رساندند. در اين حال آن زن صيحهاى زد و بيهوش افتاد. ما صبر كرديم تا او به خود آمد وگفت: سخنى را كه گفتيد باز بگوئيد و سه مرتبه آن پيام را براى زن تكرار كرديم و بعد به او گفتيم: اين پول را بگير كه آنها را امام(ع) براى شما فرستادند. زن پولها را گرفت و گفت: به امام(ع) بگوئيد كه از خداوند براى كنيز خودش طلب آمرزش كند. من احدى را بهتر از او و آباء و اجدادش نمىشناسم كه بهواسطه آن به خداوند توسل پيدا كنم.
بشار مىگويد: بعد به خدمت امام صادق(ع) برگشتيم و ماوقع را شرح داديم حضرت با گريه براى آن زن دعا كردند.8...
آداب و اعمال مسجد سهله
سيد بن طاووس(ره) مىنويسد:
وقتى مىخواهى به مسجد سهله بروى روز چهارشنبه و در بين نماز مغرب و عشا دو ركعت نماز به جاى آور. از امام صادق(ع) روايت شده است كه هر گرفتارى چنين كند خداوند گرفتارى او را برطرف مىسازد.
و نقل شده است كه وقتى به مسجد سهله رفتى در كنار در آن بايست و بگو:
بسماللَّه و باللَّه و من اللَّه و إلى اللَّه و ماشاء اللَّه و خير الأسماء للَّه توكلّت علىاللَّه ولا حول ولا قوة إلاّباللَّه العلىّ العظيم. أللّهمّ اجعلنى من عمّار مساجدك و بيوتك أللّهمّ أتوجّه إليك بمحمّد و آل محمد و أقدمهم بين يدى حوائجى فاجعلنى أللّهمّ بهم عندك وجيهاً فىالدنيا والاخرة و من المقرّبين. أللّهمّ اجعل صلواتى بهم مقبولة و دعائى بهم مستجاباً و ذنبى بهم مغفوراً و رزقى بهم مبسوطاً و حوائجى بهم مقضيّة و انظر إلىّ بوجهك الكريم نظرة رحيمة... أللّهمّ فأقبل إلىّ بوجهك و اقبل بوجهى إليك.9
سپس آيةالكرسى و معوذتين را بخوان و هر يك از سبحان اللَّه و الحمدللَّه و اللَّه اكبر و لا إله إلاّ اللَّه را هفت مرتبه بگو و آنگاه در ادامه اين دعا را بخوان:
أللّهمّ لك الحمد على ما هديتنى و لك الحمد على ما فضلّتنى ولك الحمد على ماشرفتّنى و لك الحمد على كل بلاء حسن ابتليتنى. أللّهمّ تقبّل صلاتى و دعائى و طهّرقلبى و اشرح لى صدرى و تب علّى إنّك ارحم الراحمين (يا انّك انت التّواب الرحيم).
و بعد به داخل مسجد برو و در وسط مسجد دو ركعت نماز به نيت نماز تحيّت مسجد بخوان و پس از نماز اين دعا را بخوان:
أنت اللَّه لا إله إلاّ أنت مبدى الخلق و معيدهم و أنت اللَّه لا اله الاّ أنت خالق الخلق و رازقهم و أنت اللَّه لا إله إلاّ انت القابض الباسط... أن تصلّى على محمد و آل محمد و أن تعّجل فرجنا و تقضى حاجتنا و ان تفعل بناكذا... (حاجت خودت را درخواست كن) يا مقلّب القلوب والأبصار يا سامع الدعاء انّك على كلّ شىء قدير10 سپس سجده كن هر دعاى ديگرى را دوست داشتى بخوان...
بعد در چهار گوشه مسجد نماز بخوان و دعا كن. در بعضى از اخبار وارد شده است هر گوشه اين مسجد خانه پيامبرى از پيامبران الهى بوده است و...11
از آداب و اعمال مسجد سهله به همين مقدار بسنده كرده و علاقهمندان را به كتابهايى كه در اين زمينه نوشته شده ارجاع مىدهيم.
پىنوشتها:
1 . سهله كه اكثر آن را به سين مفتوحه ضبط كردهاند به زمين هموار گفته مىشود
و بعضى هم به سين مكسور خواندهاند كه به معنى خاك ماسه مانند است كه به وسيله
سيل در مسيلها جمع مىشود. بنابراين نامگذارى اين مسجد به سهله به لحاظ جنس خاك آن
منطقه بوده است و همينطور در علت تسميه آن به نامهاى ديگر گفتهاند كه سهيل نام
سازنده آن مسجد است و عبدالقيس نام طايفهاى است كه اين مسجد در منطقه سكونت آنها
بنا شده است و بنىظفر هم يكى از طايفههاى قبيله عبدالقيس است و...
ابنالفقيه روايت مىكند حضرت على(ع) فرمودند: در كوفه چهار بقعه مقدس وجود دارد كه
چهار مسجد در آن ساخته شده است. به آن حضرت عرض شد آنها كدام مساجدند حضرت فرمود:
يكى از آنها مسجد ظفر يا همان مسجد سهله است.
2 . بحارالانوار، ج97، ص435، ح3.
3 . همان، ص436، ح6.
4 . همان، ص440، ح17.
5 . همان، ص436، ح8.
6 . همان، ص437، ح9.
7 . همان، ص435، ح3.
8 . المزار الكبير، ص140-136.
9 . الصيحة المباركة المهديّه، ص679-678.
10. همان، ص680.
11. ر.ك: همان، ص684-682.